Dựng cây nêu ngày Tết
Cuối tháng Chạp dựng một cây tre cao trước sân, treo khánh đất, lá dứa, vẽ cung nỏ bằng vôi bột, đến mùng 7 tháng Giêng thì hạ nêu.
- Dịp
- Tết Nguyên đán
- Âm lịch
- Ngày 23 tháng Chạp
- Lần tới
- …
- Vùng miền
- Bắc Bộ, Trung Bộ
Các bước
- Chọn chỗ dựng giữa sân hoặc trước cổng, tránh xa dây điện.
- Buộc vật treo lên ngọn tre khi cây còn nằm dưới đất.
- Người lớn dựng cây lên, chôn gốc sâu, chằng dây ba phía cho khỏi đổ khi gió to.
- Rắc vôi bột hoặc vẽ phấn hình cây cung, mũi tên chĩa ra phía cổng.
- Ngày mùng 7 tháng Giêng, gọi là ngày khai hạ, hạ nêu xuống, cất vật treo để năm sau dùng lại.
Cây tre đuổi quỷ
Theo truyện kể, ngày xưa đất đai thuộc về quỷ. Bụt bày cho người dựng một cây tre cao, xin mua đất rộng bằng bóng chiếc áo cà sa treo trên ngọn. Cây tre vươn lên, bóng áo che kín mặt đất, quỷ phải lùi ra biển Đông. Mỗi năm quỷ được về thăm đất cũ mấy ngày Tết, nên người ta dựng nêu để quỷ biết chỗ này đã có chủ.
Truyện đầy đủ ở Sự tích cây nêu ngày Tết.
Mỗi nơi một cách
Nhiều nơi dựng nêu từ ngày 23 tháng Chạp, cùng ngày tiễn Táo quân. Có nơi dựng muộn hơn, vào chiều 30 Tết. Vật treo trên ngọn cũng khác nhau: khánh đất nung kêu leng keng trong gió, vòng tròn tre, túm lá dứa, bùa bằng giấy đỏ.
Ở Tây Nguyên và nhiều vùng núi, các dân tộc cũng dựng cây nêu, nhưng đó là cây nêu trong lễ hội của từng cộng đồng, với hình dáng và ý nghĩa riêng, không phải cây nêu ngày Tết kể ở đây.
Cho an toàn
Cây nêu cao, gặp gió mùa đông bắc dễ đổ. Việc dựng, chằng dây và hạ nêu để người lớn làm. Trẻ con đứng xa khi cây đang được dựng lên.
Sách xưa ghi
Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, in năm 1915
Lại có nhiều nơi chặt tre dựng cây nêu, kết ba cái lạt rạ, buộc một bó vàng. Hoặc lấy cành đa lá dứa cài ngoài cửa ngõ. Hoặc là rắc vôi bột trong sân ngoài ngõ, vẽ bàn cờ, cái cung, cái nỏ, v.v... cũng là có ý trừ quỉ, kẻo sợ năm mới quỉ vào quấy nhà mình.
Lược một đoạn
Đến ngày mồng bảy hạ cây nêu, gọi là ngày khai hạ, và gọi là nhàn nhật.
Hơn trăm năm sau
Thời cụ Phan Kế Bính, cây nêu đã là tục của “nhiều nơi” chứ chưa phải nhà nào cũng dựng. Mấy chục năm sau tục này thưa hẳn, rồi gần đây được nhiều đình làng, bảo tàng và phố cổ dựng lại vào dịp Tết.
Trích nguyên văn, giữ chính tả bản in năm 1915. Sách đã thuộc phạm vi công cộng. Về cuốn sách này
Nguồn: Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính, 1915), phần Phong tục trong gia tộc, chương XII. Tứ thời tiết lạp; Tổng hợp từ báo cáo khảo sát phong tục, tập quán và nghi lễ ở Việt Nam