Sự tích cây nêu ngày Tết

Ngày xửa ngày xưa, đất đai trong thiên hạ đều thuộc về quỷ. Người không có lấy một sào ruộng, muốn có cái ăn thì phải đi cày thuê cho quỷ, làm quần quật quanh năm mà cuối mùa chẳng còn lại bao nhiêu.

Một năm, khi lúa sắp chín, quỷ gọi người đến, bảo:

— Năm nay ta lấy ngọn, người lấy gốc.

Người biết mình thiệt mà không dám cãi. Gặt xong, quỷ khuân hết những bông lúa nặng trĩu về kho, còn người chỉ được ôm mấy ôm rạ khô. Cả làng đói, trẻ con khóc suốt đêm.

Bụt hiện lên, hỏi han đầu đuôi rồi bảo:

— Mùa sau đừng trồng lúa nữa. Cứ trồng khoai lang.

Người làm theo. Đến mùa, quỷ vẫn giữ lời cũ, lấy ngọn để người lấy gốc. Quỷ hí hửng gom về một đống dây khoai, còn người đào lên những củ khoai to bằng bắp tay. Năm ấy, nhà nào nhà nấy đầy bồ.

Quỷ tức lắm. Mùa sau, quỷ tuyên bố đổi lại:

— Từ nay ta lấy gốc, người lấy ngọn.

Người lại đến thưa với Bụt. Bụt cười:

— Vậy thì trồng lúa trở lại.

Mùa ấy, quỷ chỉ được những gốc rạ trơ trên đồng, còn người gánh thóc về đầy sân.

Quỷ càng cay cú, bèn ra lệnh cho vụ kế tiếp:

— Lần này ta lấy cả gốc lẫn ngọn. Người muốn gì thì lấy khúc giữa.

Bụt liền đưa cho người mấy hạt giống lạ, dặn cứ gieo xuống. Đó là hạt ngô. Ngô lớn lên, gốc chỉ có rễ, ngọn chỉ có cờ, còn bắp thì nằm đúng khúc giữa thân cây. Mùa ấy quỷ trắng tay.

Quỷ giận đến mất khôn, thu lại toàn bộ ruộng đất, tuyên bố không cho người thuê cấy nữa. Người không biết làm gì mà sống, lại tìm đến Bụt.

Bụt suy nghĩ một lát rồi bảo người mang tiền đến hỏi mua của quỷ một mảnh đất, chỉ nhỏ bằng bóng chiếc áo cà sa của Bụt treo trên ngọn một cây tre. Quỷ nghe thấy đất chỉ bằng bóng một chiếc áo thì bật cười, nhận lời ngay, còn cho làm giấy tờ hẳn hoi.

Đến ngày hẹn, người trồng một cây tre thật cao giữa đồng, treo chiếc áo cà sa của Bụt lên ngọn. Bụt làm phép cho cây tre vươn dài mãi, ngọn tre chọc thẳng lên trời, và bóng chiếc áo cứ theo đó mà loang rộng ra. Bóng áo tràn qua đồng, qua bãi, qua rừng, qua núi, đuổi quỷ chạy mãi cho đến khi quỷ phải lùi hết ra biển Đông.

Mất sạch đất đai, quỷ kéo nhau về xin Bụt thương tình, cho mỗi năm được vài ngày trở lại đất liền thăm mồ mả ông bà. Bụt bằng lòng, hẹn cho quỷ về vào mấy ngày Tết.

Vì vậy, hằng năm cứ đến những ngày cuối tháng Chạp, người ta lại chặt một cây tre cao, tỉa hết cành, chỉ để lại chùm lá trên ngọn, rồi dựng lên trước sân. Trên ngọn nêu treo một vòng tròn nhỏ, có nơi treo khánh đất kêu leng keng trong gió, có nơi buộc túm lá dứa hoặc dải giấy đỏ. Dưới gốc, người ta rắc vôi bột thành hình cánh cung hướng ra cổng, để quỷ trông thấy mà biết chỗ này đã có chủ.

Bây giờ nhiều nhà không còn dựng nêu nữa, nhưng ở các đình làng, các phố cổ và nhiều vùng quê, người ta vẫn giữ lệ dựng nêu ngày hai tám, hai chín tháng Chạp, rồi hạ nêu vào mùng bảy tháng Giêng. Hạ nêu xuống là Tết hết, mọi người trở lại đồng áng, ruộng nương.