Chử Đồng Tử và Tiên Dung

Đời Hùng Vương thứ ba, ở làng Chử Xá bên bờ sông Hồng có hai cha con nhà họ Chử nghèo khó. Một lần nhà bị cháy, của cải chẳng còn gì, hai cha con chỉ còn lại một chiếc khố. Ai có việc ra ngoài thì người ấy mặc. Người con tên là Chử Đồng Tử.

Người cha ốm nặng, biết mình sắp mất, dặn con: “Cha chết thì cứ chôn cha như vậy, con giữ lấy chiếc khố mà mặc.” Nhưng Đồng Tử thương cha, không nỡ để cha ra đi trần trụi, bèn lấy chiếc khố liệm cho cha. Từ đó chàng không còn gì che thân, ban ngày phải ngâm mình dưới sông mò cá, đêm đến mới lên bờ đem cá đổi lấy cái ăn.

Vua Hùng có một người con gái tên là Tiên Dung, xinh đẹp mà không muốn lấy chồng, chỉ thích đi thuyền du ngoạn khắp nơi. Một hôm, đoàn thuyền của công chúa xuôi về đến bãi Chử Xá. Đồng Tử thấy thuyền rồng cờ quạt rực rỡ thì sợ hãi, vội chạy vào một bụi lau trên bãi cát, bới cát vùi mình xuống để trốn.

Công chúa lên bãi dạo chơi, thấy bụi lau xanh mát, sai người quây màn quanh đó để tắm. Nước dội xuống, cát trôi dần, để lộ ra một chàng trai. Tiên Dung giật mình. Hỏi ra, biết chàng vì hiếu thảo mà nghèo khổ đến thế, nàng cảm động nói: “Ta vốn không muốn lấy chồng, nay lại gặp chàng ở chốn này, hẳn là trời định.” Nàng lấy áo quần cho Đồng Tử mặc, bày tiệc ngay trên thuyền, kết làm vợ chồng.

Vua Hùng nghe tin, giận con gái tự ý lấy chồng nghèo, không cho về cung nữa. Hai vợ chồng ở lại lập chợ bên sông, buôn bán với thuyền buôn các nơi. Chợ ngày một đông vui. Một lần, Đồng Tử theo thuyền buôn ra biển, gặp một vị sư tu hành trên núi, ở lại học đạo. Lúc từ biệt, vị sư tặng chàng một cây gậy và một chiếc nón có phép lạ. Về nhà, chàng truyền lại đạo cho vợ. Hai vợ chồng thôi buôn bán, đi khắp nơi giúp dân chữa bệnh.

Một lần đi đường xa, trời tối mà chưa tìm được chỗ trọ, hai người cắm gậy, úp nón lên trên rồi nằm nghỉ. Nửa đêm, nơi ấy bỗng hiện ra thành quách, lâu đài, kho tàng, có cả người hầu kẻ hạ. Dân các nơi kéo đến ở, thành một vùng trù phú.

Vua Hùng nghe tin, ngờ rằng con gái làm phản, sai quân đến đánh. Quân vua đến nơi đã tối, đóng trại ở bờ sông bên kia. Nửa đêm, gió bão nổi lên dữ dội. Cả toà thành cùng vợ chồng Chử Đồng Tử và dân chúng bay lên trời. Sáng ra, quân lính chỉ thấy chỗ đất ấy sụt xuống thành một cái đầm lớn.

Dân gian gọi đó là đầm Nhất Dạ, nghĩa là đầm Một Đêm, và lập đền thờ Chử Đồng Tử, Tiên Dung ngay bên bờ đầm.