Nợ như Chúa Chổm

Ngày xưa, vào thời nhà Lê suy yếu, trong kinh thành Thăng Long có một chàng trai nghèo tên là Chổm. Mẹ con anh sống trong một túp lều ở xóm nghèo ngoài thành. Mẹ anh vốn là một người đàn bà nhà quê, từng có thời được vua để mắt tới, nhưng vua gặp nạn, bà phải bỏ về, sinh con nuôi một mình, chẳng dám nói với ai.

Chổm lớn lên, chẳng có nghề ngỗng gì, ngày ngày lang thang ngoài chợ. Nhưng anh có một điều lạ: hàng quán nào anh ghé vào ăn thì hôm ấy khách kéo đến nườm nượp, bán đắt như tôm tươi. Hàng nào anh không ghé thì ế ẩm. Người bán hàng đồn nhau rằng anh có “vía” tốt, nên sáng ra tranh nhau mời:

— Chổm ơi, vào đây ăn bát bún, chị chưa lấy tiền đâu!

— Chổm vào hàng tôi đi, có tiền thì trả, không có thì thôi!

Chổm cứ thế ăn chịu, hết hàng này sang hàng khác, hết ngày này sang ngày khác, chẳng mấy chốc nợ khắp kinh thành, nhiều đến mức chính anh cũng không nhớ nổi.

Bấy giờ, họ Mạc cướp ngôi nhà Lê. Một vị tướng cũ của nhà Lê là Nguyễn Kim dấy binh ở Thanh Hoá, cho người đi khắp nơi tìm con cháu họ Lê để tôn lên làm vua, lấy danh nghĩa mà chống lại. Người của ông tìm mãi, cuối cùng lần ra túp lều ngoài thành, gặp người mẹ, hỏi kỹ ngọn ngành, mới biết anh chàng ăn chịu ngoài chợ ấy chính là dòng dõi nhà vua.

Chổm được rước vào Thanh Hoá. Sau nhiều năm binh lửa, quân nhà Lê thắng trận, ông được rước trở lại kinh thành lên ngôi.

Ngày rước vua về, cờ quạt rợp đường, dân chúng đứng chật hai bên xem. Đoàn xe đi qua khu chợ cũ thì có chuyện: những người bán hàng năm xưa nhận ra vị vua ngồi trên kiệu chính là anh Chổm ăn chịu ngày nào. Người thì cầm quyển sổ, người thì nhớ trong đầu, tất cả ùa ra vây lấy kiệu mà đòi nợ. Kẻ đòi ba bát cháo, người đòi mấy chục bữa cơm, có bà còn kể cả cân thịt, đấu gạo từ mười mấy năm trước.

Vua sai quan mang tiền ra trả. Nhưng trả mãi vẫn có người tới, trả đến đâu lại có người kể thêm đến đó, nợ cũ nợ mới lẫn lộn, đoàn rước không nhúc nhích được.

Đến một ngã ba, vua đành truyền lệnh: từ chỗ này trở đi, cấm không ai được đòi nợ nữa, ai còn nợ thật thì đến cửa quan mà trình. Chỗ ấy về sau thành tên: ngã ba Cấm Chỉ. Người Hà Nội bây giờ vẫn gọi phố Cấm Chỉ, gần Cửa Nam.

Từ chuyện ấy mà có câu “nợ như Chúa Chổm”, để nói về người nợ nần chồng chất, nợ nhiều đến mức không nhớ hết mình nợ những ai.