Sự tích con dã tràng

Ngày xưa, ở một làng ven biển có người tên là Dã Tràng, làm nghề săn bắn. Ông sống hiền lành, thấy con vật gặp nạn thì thương, chưa bao giờ giết hại bừa bãi.

Trong vườn nhà ông có một đôi rắn làm tổ. Hằng ngày ông vẫn để yên cho chúng, đôi khi còn ném cho ít thức ăn. Một hôm, ông thấy một người đi săn khác giương cung định bắn con rắn đang phơi mình trên bờ giậu, liền chạy ra can, lấy phần thịt thú của mình đổi lấy mạng con rắn.

Đêm ấy, con rắn bò vào nhà, nhả ra một viên ngọc sáng, để trên chõng rồi lặng lẽ đi. Dã Tràng cầm viên ngọc lên ngắm, chưa hiểu đầu đuôi thì chợt nghe ngoài sân có tiếng nói chuyện. Ông nhìn ra: chỉ có mấy con gà đang bới rác. Vậy mà tiếng gà mẹ dặn con, tiếng gà trống gọi bầy, ông nghe rõ mồn một như tiếng người.

Từ đó, hễ ngậm viên ngọc trong miệng là Dã Tràng nghe hiểu được tiếng của muôn loài. Ông nghe con trâu than mệt, nghe con kiến bàn nhau chuyển tổ trước cơn mưa, nghe bầy quạ rủ nhau bay về phía cánh đồng nơi có xác một con thú. Nhờ đó, ông biết trước trời mưa trời nắng, biết chỗ nào có thú, chỗ nào có nạn, nói câu nào cũng đúng. Tiếng đồn lan khắp vùng, rồi đến tai vua.

Vua cho vời ông vào cung. Nhờ viên ngọc, ông nghe được tiếng chim ngoài cửa biển báo tin thuyền lạ, giúp triều đình phòng giữ kịp thời. Vua trọng ông, cho làm quan, ban thưởng rất hậu.

Một lần theo thuyền vua đi tuần ngoài biển, Dã Tràng đứng ở mạn thuyền, nghe đàn cá dưới nước nói chuyện với nhau mà bật cười. Ông cúi xuống nhìn cho rõ, viên ngọc trong miệng trượt ra, rơi tõm xuống biển sâu, chìm mất tăm.

Mất ngọc, ông như mất nửa đời mình. Tai ông trở lại như tai mọi người: gà chỉ còn là tiếng gà, chim chỉ còn là tiếng chim. Ông xin vua cho về, ngày ngày ra bãi biển. Ông đắp cát thành bờ, thành đê, định ngăn nước lại để tìm cho ra viên ngọc. Nhưng đắp được bao nhiêu, sóng lại xoá đi bấy nhiêu. Ông cứ đắp, sóng cứ xoá, hết ngày này sang ngày khác, cho đến lúc kiệt sức mà chết ngay trên bãi.

Người ta kể rằng ông hoá thành một con cua nhỏ màu cát, sống ở bãi biển. Con cua ấy suốt ngày dùng càng vê cát thành từng viên tròn nhỏ xíu, xếp quanh miệng hang, nước triều lên cuốn sạch, hôm sau lại vê tiếp. Người ta gọi nó là con dã tràng.

Vì thế mới có câu:

Dã tràng xe cát biển Đông
Nhọc nhằn mà chẳng nên công cán gì.

Bây giờ, hễ ai làm một việc mất nhiều sức mà không đi đến đâu, người ta lại bảo là “dã tràng xe cát”.