Sự tích hồ Ba Bể

Ngày xưa, vùng Ba Bể bây giờ là một cánh đồng rộng, làng bản đông vui. Năm ấy, dân làng mở hội lớn, cỗ bàn linh đình, người người nô nức.

Giữa lúc mọi người đang ăn uống, có một bà lão ăn xin lạ mặt đi đến. Bà gầy còm, quần áo rách rưới, người đầy ghẻ lở, ruồi nhặng bâu quanh. Bà chìa tay xin ăn, nhưng ai trông thấy cũng bịt mũi xua đuổi, chẳng ai cho bà lấy một miếng.

Bà lão lủi thủi đi ra khỏi hội, đến một túp lều nhỏ ở cuối làng. Ở đó có hai mẹ con một người goá bụa nghèo vừa đi hội về. Thấy bà lão đói rét, người mẹ vội mời bà vào nhà, nấu cháo cho ăn, lại trải ổ rơm cho bà nằm nghỉ.

Nửa đêm, hai mẹ con thức giấc, thấy chỗ bà lão nằm sáng rực lên. Nhìn kỹ thì không thấy bà lão đâu, chỉ thấy một con giao long to lớn đang cuộn mình. Hai mẹ con sợ lắm, nằm im không dám kêu.

Sáng hôm sau, bà lão lại trở về hình người, chuẩn bị lên đường. Bà đưa cho người mẹ một gói tro bếp và hai mảnh vỏ trấu, dặn: “Sắp có lụt lớn. Hãy rắc tro này quanh nhà. Khi nước lên thì thả hai mảnh vỏ trấu xuống mà cứu người.” Nói xong, bà biến mất.

Tối hôm ấy, khi dân làng vẫn còn đang mải hội hè, dưới mặt đất bỗng phun lên một cột nước lớn. Nước phun mãi không ngừng, dâng lên cuồn cuộn. Cả cánh đồng, nhà cửa, làng bản đều chìm dần xuống nước. Riêng chỗ nền nhà của hai mẹ con, nhờ có tro rắc quanh, nước không ngập tới, cứ thế nổi lên cao như một gò đất.

Hai mẹ con nhớ lời bà lão, thả hai mảnh vỏ trấu xuống nước. Vỏ trấu lập tức hoá thành hai chiếc thuyền. Hai mẹ con chèo thuyền đi khắp nơi, vớt được rất nhiều người đang chới với giữa dòng nước.

Chỗ đất sụt ngập nước ấy về sau thành hồ Ba Bể. Còn nền nhà của hai mẹ con nổi lên giữa hồ thành một hòn đảo nhỏ, người Tày gọi là Pò Giá Mải, nghĩa là gò bà goá.