Thạch Sanh

Ngày xưa ở quận Cao Bình có hai vợ chồng già nghèo khó mà tốt bụng, mãi không có con. Ngọc Hoàng thương tình, sai thái tử xuống đầu thai làm con hai ông bà. Bà mẹ mang thai nhiều năm mới sinh ra một cậu bé, đặt tên là Thạch Sanh. Chẳng bao lâu, cha mẹ lần lượt qua đời. Thạch Sanh sống một mình trong túp lều dưới gốc đa, cả gia tài chỉ có lưỡi búa cha để lại. Ngọc Hoàng sai thiên thần xuống dạy cho chàng đủ các môn võ nghệ và phép thần thông.

Một hôm, có một người bán rượu tên là Lý Thông đi qua gốc đa. Thấy Thạch Sanh khoẻ mạnh, hắn nghĩ bụng có thể lợi dụng được, bèn ngỏ ý kết làm anh em. Thạch Sanh thật thà nhận lời, về ở chung với mẹ con Lý Thông.

Vùng ấy có một con chằn tinh hung dữ. Hằng năm, dân làng phải nộp một người cho nó ăn thịt. Năm ấy đến lượt Lý Thông. Mẹ con hắn bàn mưu, bảo Thạch Sanh thay anh đi canh miếu một đêm. Nửa đêm, chằn tinh hiện ra, nhe nanh múa vuốt định vồ. Thạch Sanh vung búa đánh nhau với nó, cuối cùng giết được chằn tinh. Xác chằn tinh hoá thành một con trăn khổng lồ, để lại một bộ cung tên bằng vàng. Thạch Sanh chặt đầu nó xách về.

Nửa đêm nghe gọi cửa, mẹ con Lý Thông tưởng hồn Thạch Sanh về đòi mạng, sợ quá van lạy rối rít. Nghe chàng kể chuyện, Lý Thông lại nảy ra mưu mới. Hắn doạ rằng chằn tinh là con vật vua nuôi, giết nó sẽ bị tội chết, xui Thạch Sanh trốn đi. Còn hắn đem đầu chằn tinh vào kinh dâng vua, được phong làm quận công.

Thạch Sanh lại trở về gốc đa. Bấy giờ, nhà vua có một cô công chúa đến tuổi lấy chồng. Trong ngày hội kén rể, công chúa bị một con đại bàng khổng lồ sà xuống quắp đi. Thạch Sanh đang ở gốc đa, thấy đại bàng quắp người bay qua, liền giương cung vàng bắn trúng cánh nó, rồi lần theo vết máu tìm ra hang đại bàng.

Vua sai Lý Thông đi tìm công chúa, hứa ai cứu được sẽ gả công chúa cho. Lý Thông tìm mãi không thấy, lại tìm đến Thạch Sanh. Thạch Sanh thật thà dẫn đường đến hang, rồi xin xuống hang giết đại bàng. Chàng buộc dây vào người công chúa cho quân lính kéo lên. Công chúa vừa lên đến miệng hang, Lý Thông liền sai quân lấp kín cửa hang, nhốt Thạch Sanh ở dưới.

Tìm lối ra, Thạch Sanh thấy một chiếc cũi sắt nhốt thái tử con vua Thủy Tề, bị đại bàng bắt về từ lâu. Chàng phá cũi cứu thái tử. Vua Thủy Tề cảm tạ, tặng chàng một cây đàn thần.

Hồn chằn tinh và đại bàng tìm cách báo thù. Chúng lấy trộm vàng bạc trong kho vua, đem giấu ở gốc đa để vu oan cho Thạch Sanh. Chàng bị bắt giam vào ngục. Còn công chúa từ khi được cứu về cung thì câm lặng, không nói không cười.

Trong ngục tối, Thạch Sanh lấy đàn ra gảy. Tiếng đàn vang đến tận cung vua. Công chúa nghe thấy bỗng cất tiếng nói cười, xin vua cho gặp người gảy đàn. Thạch Sanh được đưa vào cung, kể lại hết mọi chuyện. Vua giao mẹ con Lý Thông cho chàng xử tội. Thạch Sanh tha cho chúng về quê làm ăn. Nhưng trên đường về, mẹ con Lý Thông bị sét đánh chết, hoá kiếp thành con bọ hung.

Thạch Sanh cưới công chúa. Các hoàng tử nước láng giềng trước kia bị công chúa từ hôn tức tối, hợp binh kéo sang đánh. Thạch Sanh xin ra trận. Chàng không dùng gươm giáo mà lấy đàn ra gảy. Tiếng đàn khiến quân giặc bủn rủn tay chân, chẳng còn muốn đánh nhau. Chàng lại sai dọn cơm thết đãi quân giặc. Cả vạn người mà chỉ có một niêu cơm bé xíu, ai cũng bĩu môi coi thường. Nhưng lạ thay, ăn mãi, ăn mãi, niêu cơm vẫn đầy. Quân giặc cúi đầu tạ lỗi, kéo nhau về nước.

Về sau, vua không có con trai, truyền ngôi cho Thạch Sanh.