Từ Thức gặp tiên

Đời nhà Trần, ở huyện Tiên Du có một viên quan trẻ tên là Từ Thức. Chàng vốn con nhà dòng dõi, chữ nghĩa giỏi, nhưng tính tình phóng khoáng, thích rượu, thích thơ, thích đi chơi núi non hơn là ngồi xử kiện.

Trong huyện có một ngôi chùa nổi tiếng vì cây mẫu đơn quý, mỗi độ tháng Hai nở hoa rực rỡ, người các nơi kéo về xem hội. Năm ấy, giữa lúc hội đông, một cô gái trẻ trèo lên vịn cành ngắm hoa, chẳng may làm gãy mất một cành đầy nụ. Nhà chùa giữ cô lại, bắt phải đền. Cô gái đi xem hội một mình, trong người không có tiền, chỉ biết đứng khóc.

Từ Thức đi qua, hỏi rõ đầu đuôi, liền cởi tấm áo gấm đang mặc trên người đưa cho nhà chùa chuộc lỗi cho cô gái. Cô cảm ơn rồi lẫn vào đám đông, chàng cũng không kịp hỏi tên.

Ít lâu sau, Từ Thức chán cảnh giấy tờ công đường, than rằng mình không thể vì mấy đồng bổng lộc mà bó buộc cả đời. Chàng trả ấn từ quan, mang theo một bầu rượu, một cây đàn, một túi thơ, tìm về vùng cửa biển Thần Phù ngao du sơn thuỷ.

Một buổi sáng, chàng chèo thuyền ra phía những hòn núi đá ngoài biển. Sương tan, chàng thấy trước mặt hiện ra một quả núi lạ, mây phủ năm sắc, đẹp như tranh vẽ. Neo thuyền, trèo lên, chàng gặp một cửa hang rộng. Vừa bước vào thì cửa hang khép lại sau lưng, trước mặt mở ra một con đường sáng trưng.

Đi hết đường, chàng đến một toà lâu đài lộng lẫy, có hai cô gái áo xanh ra đón, nói rằng phu nhân đã đợi chàng từ lâu. Bà chủ của toà lâu đài cho chàng biết đây là hang tiên trên núi Phù Lai, rồi gọi con gái ra chào. Chàng nhận ngay ra người con gái ấy: chính là cô gái làm gãy cành mẫu đơn năm nào. Nàng tên là Giáng Hương.

Bà mẹ nói rằng chàng đã có ơn với con gái mình, nay lại có duyên tìm đến, vậy xin gả nàng cho chàng. Từ Thức ở lại. Ngày ngày chàng cùng Giáng Hương dạo vườn hoa, nghe nhạc, xem mây bay dưới chân núi. Ở đây không có nắng gắt, không có mùa đông, không ai già đi.

Vậy mà ở được chừng một năm, lòng chàng bỗng nao nao. Chàng nhớ con đường làng, nhớ mấy người bạn cũ, nhớ mồ mả ông bà. Chàng nói với vợ:

— Ta xin về thăm nhà ít ngày, rồi lại lên ngay.

Giáng Hương buồn rầu, biết rằng người trần một khi đã về thì không trở lại được nữa. Nàng đưa cho chàng một phong thư dặn về đến nhà hãy mở, rồi cho một cỗ xe mây đưa chàng xuống núi.

Xe hạ xuống đúng vùng quê cũ. Nhưng chàng nhìn quanh mà không nhận ra gì. Cây đa đầu làng đã khác, đường sá đã khác, nhà cửa đã khác. Chàng hỏi thăm những người đang gánh lúa ngoài đồng, không ai biết tên chàng. Mãi mới gặp một cụ già râu tóc bạc phơ, nghe hỏi thì ngẫm nghĩ hồi lâu rồi nói:

— Thuở nhỏ, tôi nghe ông nội tôi kể trong họ có một người tên như thế, đi vào núi rồi mất tích. Tính ra đã ngoài tám mươi năm nay.

Từ Thức đứng chết lặng giữa đồng. Chàng vội tìm chỗ vắng mở phong thư của vợ. Trong thư chỉ có mấy dòng, đại ý nói rằng duyên xưa đã hết, cỗ xe mây đã hoá, chàng đừng mong đường về nữa.

Chàng quay ra bến, chiếc xe mây đã tan tự bao giờ. Người ta kể rằng từ đó Từ Thức khoác áo lông, đội nón lá, một mình đi về phía núi, rồi không ai còn gặp lại chàng.

Ở huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoá ngày nay vẫn còn một hang núi lớn, người trong vùng gọi là động Từ Thức. Trong hang có những khối nhũ đá được gọi tên theo truyện: buồng tắm, kho tiền, quả đào tiên.